Rozwód rodziców jest zawsze bardzo poważnym wydarzeniem w życiu dzieci. Sąd stara się brać pod uwagę, czy wskutek rozwodu nie nastąpi istotne ograniczenie możliwości prawidłowego rozwoju potomstwa rozwodzącej się ,pary. W waru,nkach sali „sądowej, nawet przy współudziale biegłych, nie sposób jednak wniknąć we wszystkie szczegóły dramatu przeżywanego przez dziecko. Zawsze jednak taki dramat istnieje i rozgrywa się w sposób trudno w pełni uchwytn5anawet dla zawodowego psychologa badającego dziecko. Nie ulega wątpliwości, że optymalne warunki do rozwoju psychofizycznego dziecka istnieją jedynie wówczas, gdy rozwija się ono pod bezpośrednią opieką dwojga troskliwych rodziców, w rodzinie o niezaburzonych stosunkach emocjonalnych i społecznych. Wszystkie inne 'warianty stwarzają rozmaite przeszkody na drodze prawidłowego rozwoju.

Stwierdzenie to jest aktualne także wtedy, gdy rozwód staje się koniecznością ze względu na demoralizujący lub spowodowany innymi przyczynami niebezpieczny wpływ jednego z rodziców na dziecko. Urządzający awantury, ordynarny i agresywny, ciągle pijany ojciec rzeczywiście powinien być przez rozwód, lub nawet inne środki prawne, odsunięty od kontaktu z dzieckiem. Jest to wówczas wybór mniejszego zła. Ten zły, budzący lęk i wstręt ojciec jest jednak ojcem, którego zabraknie. Przy najlepszej woli i największych staraniach rozwiedzionej matki nie jest ona w stanie pełnić dwóch ról wychowawczych równocześnie. Dziecko wyrasta wówczas w świecie zubożonym, nie dysponując na co dzień jednym z wzorców płci. Żadna inna osoba z dalszego kręgu społecznego nie zdoła wypelnić substytucyjne roli brakującego ojca. Ponadto nie należy zapominać, że dziecko dysponuje jednak szczątkowymi doświadczeniami w kontaktach z ojcem z poprzedniego, przedrozwodowego okresu. Wszystko to prowadzi do wniosku ogólnego — w interesie dziecka leży, aby po rozwodzie rodziców utrzymany został jak najbliższy kontakt zarówno z matką, jak ojcem. W przypadkach szczególnych, gdy jedno z rodziców nie może lub nie powinno wypełniać tej roli, najlepszym rozwiązaniem jest stworzenie rodziny rekonstruowanej, w której nowa osoba potrafi wypełnić wszystkie psychologiczne funkcje nieobecnego rodzica.

Podejmuje się często dyskusje, czy istnieje wiek rozwojowy, w którym rozwód rodziców przyniesie stosunkowo małe straty. Dyskusje trudne, bo w każdym wieku rodzice pełniąważne funkcje. Nawet dorosłe i usamodzielnione dzieci źle znoszą rozwód swoich rodziców, chociaż ich osobowość jest już ukształtowana. Prześledźmy, co ważnego dzieje się w poszczególnych etapach rozwoju dziecka.

Pierwsze lata życia charakteryzują się kształtowaniem podstawowych cech osobowości, a szczególnie istotny jest rozwój emocjonalny. Pierwsze doświadczania emocjonąlnepowodują .ukształtowanie nawykowych reakcji, bardzo trudnych do późniejszej zmiany. W okresie wczesnego dzieciństwa jest niezmiernie ważne, aby dziecko mogło nauczyć się wielu normalnych reakcji, a do tego potrzebne są prawidłowe stosunki emocjonalne w rodzinie. Konflikty między rodzicami, ich rozstanie i rozwód niewątpliwie znacznie komplikują wytworzenie prawidłowego kodu emocjonalnego u dziecka. Może się to później ujawnić w formie predyspozycji do nerwic, lękliwości, nieumiejętności nawiązywania bliskich kontaktów emocjonalnych. Nieobecność jednego z rodziców je tym wczesnym stadium rozwoju oznacza również brak jednego z tzw. wzorców płci, ponieważ dla każdego dziecka matka jest wzorcem kobiecości, a ojciec wzorcem męskości. Jeśli więc małe dziecko jest wychowywane przez samotną matkę, u dziewczynki' może to w przyszłości wpływać na niezrozumienie świata mężczyzn i powstanie trudności w tworzeniu własnych dojrzałych interakcji partnerskich. U chłopca może to być istotną przeszkodą w ukształtowaniu męskich cech charakteru.

Wiek dojrzewania charakteryzuje się burzliwymi przemianami w organizmie dziecka, które powodują wyjątkową chwiejność reakcji emocjonalnych, tendencję do zachowań impulsywnych, a przede wszystkim bardzo małą odporność na stres. Konflikty między rodzicami i ich rozstanie w tyan momencie rozwoju dziecka stwarzają szczególnie duże ryzyko powstania urazów psychicznych, trudnych do późniejszego iprzezwyciężenia.

Rozwód rodziców mających nieco starsze dzieci, znajdujące się w końcowej fazie procesu dojrzewania, jest znów o tyle niekorzystny, że trafia na wiek wielkich młodzieńczych ideałów, co powoduje, że znajdujące się na progu dorosłości dziecko może odwrócić się od jednego 'lub obojga" rodziców, surowo, chociaż niekoniecznie trafnie, oceniając ich postępowanie. Ta surowość młodzieńczych ocen wynika z małego jeszcze doświadczenia życiowego i widzenia świata ludzi dorosłych wyłącznie w kategoriach czarne — białe, bez zdolności do bardziej skomplikowanych analiz i ocen.